شطرنج ۹۶۰ چیست‌؟

شطرنج ۹۶۰ که با نام شطرنج تصادفی فیشر ( Fischer random chess ) نیز شناخته می‌شود یکی از انواع شطرنج است که با حفظ قاعده و اصول شطرنج ایجاد شده است. شطرنج تصادفی فیشر یا همان شطرنج ۹۶۰، نوعی از بازی شطرنج است که توسط بابی فیشر قهرمان سابق شطرنج جهان اختراع شده است. فیشر این تغییر را در ۱۹ ژوئن ۱۹۹۶ ( June 19, 1996 ) در بوئنوس آیرس، ( Buenos Aires ) آرژانتین اعلام کرد.

به طور کلی شطرنج یک بازی فکری و استراتژیک بسیار جذاب است که قدمت بسیار طولانی و قدیمی دارد و دیرباز این بازی محبوبیت زیادی نزد مردم داشته است. از گذشته‌های دور تا به امروز تغییراتی روی این بازی ایجاد شده و حتی سبک‌های از این بازی پا به عرصه‌ی ظهور گذاشته‌اند که بعضی از آن‌ها بیشتر مورد پسند بوده و حتی وارد عرصه‌ی رقابت‌های حرفه‌ای شده‌اند.

هر چند باید در نظر داشت که اصل بازی شطرنج به صورت دست نخورده باقی مانده و طرفداران بیشتری را در سرتاسر جهان دارد. شطرنج تصادفی فیشر از همان تخته و مهره‌های شطرنج کلاسیک استفاده می‌کند، اما موقعیت شروع مهره‌ها در خانه‌های ابتدایشان با پیروی از قوانین خاصی تصادفی است. تنظیم تصادفی مهره‌ها در ابتدای بازی باعث می شود که به دست آوردن مزیت از طریق به خاطر سپردن شروع‌ بازی‌ ها و شاخه و زیرشاخه‌های آن‌ها غیر عملی باشد. بازیکنان در عوض باید بیشتر بر مهارت و خلاقیت خود تکیه کنند.

تصادفی کردن مهره‌های اصلی مدت‌ها به عنوان شطرنج ترکیبی شناخته می‌شد، اما شطرنج تصادفی فیشر قوانین جدیدی را برای تنظیمات تصادفی اولیه معرفی می‌کند، «حفظ ماهیت پویای بازی با حفظ فیل‌های رنگ‌های متضاد برای هر بازیکن و حق قلعه برای هر دو طرف. “. با توجه به قوانین تنظیم ابتدایی مهره‌های در شطرنج ۹۶۰، ۹۶۰ موقعیت و حالت منحصر به فرد در ابتدای بازی ممکن است.

دلیل نامگذاری شطرنج ۹۶۰

به زبانی ساده‌تر زمانی که شما شطرنج ۹۶۰ بازی می‌کنید در ابتدای بازی ۹۶۰ حالت مختلف چینش مهره های شطرنج وجود دارد که به صورت تصادفی یکی از آن‌ها برای شما و حریف چیده می‌شود.

در سال ۲۰۰۸، FIDE، فدراسیون جهانی شطرنج  بازی شطرنج ۹۶۰ ( chess960 ) را به پیوستی از قوانین شطرنج اضافه کرد.

قهرمانان شطرنج ۹۶۰ در طول تاریخ

اولین قهرمانی جهانی از این نوع بازی که به طور رسمی توسط فیده تأیید شد، مسابقات قهرمانی شطرنج تصادفی فیشر جهانــــی ۲۰۱۹ ( World Fischer Random Chess Championship 2019 )، برجستگی بیشتری برای این نوع به ارمغان آورد. در آن زمان وسلی سو ( Wesley So ) برنده آن مسابقات شد. در سال ۲۰۲۲، هیکارو ناکامورا ( Hikaru Nakamura ) قهرمان جدید بازی شطرنج ۹۶۰ شد.

قوانین شطرنج ۹۶۰

برای چیدن صفحه‌ برای بازی شطرنج ۹۶۰ قبل از بازی، یک موقعیت شروع به طور تصادفی تعیین و تنظیم می شود، مشروط به شرایط خاص. مهره های سفید (نه پیاده ها) به صورت تصادفی در ردیف اول قرار می گیرند و از دو قانون پیروی می کنند:

۱- فیل ها باید روی مربع هایی با رنگ مخالف قرار گیرند.

۲- شاه باید بر روی مربعی بین رخ‌ها قرار گیرد.

مهره های سیاه برابر و قرینه‌ی مهره های سفید قرار می گیرند. (به عنوان مثال، اگر پادشاه سفید به طور تصادفی مشخص شود که در f1 شروع کند، سپس شاه سیاه روی f8 قرار می گیرد.) پیاده ها مانند شطرنج کلاسیک در ردیف های دوم بازیکنان قرار می گیرند. پس از شروع، بازی از همه جهات مانند شطرنج کلاسیک انجام می‌شود، به استثنای حرکت شاه‌ قلعه که با توجه‌ به جایگاه قرارگیری شاه و قلعه مشخص می‌شود.

معمولا بازیکنان برای ایجاد موقعیت شروع، حالت ایجاد شده توسط نرم افزار را می پذیرند. اگر نرم افزار در دسترس نباشد یا بازیکنان آن را نپذیرند، راه های زیادی برای ایجاد یک موقعیت شروع تصادفی با احتمال مساوی وجود دارد. این مستلزم انتخاب یک عدد به طور تصادفی بین ۰ و ۹۵۹ است. سپس این عدد به عنوان شاخصی برای طرح شماره گذاری تصادفی شطرنج فیشر استفاده می شود.

این گونه از شطرنج، نام های مختلفی را به خود اختصاص داده است. در ابتدا به عنوان “Fischerandom” یا “Fischerandom chess” شناخته می شد، نامی که فیشر داده بود. “شطرنج تصادفی فیشر” اصطلاح رسمی است که توسط فیده استفاده می شود.

هانس والتر اشمیت ( Hans-Walter Schmitt )، رئیس انجمن شطرنج ببرهای فرانکفورت ( Frankfurt Chess Tigers e.V ) و یکی از مدافعان این نوع، یک فرآیند طوفان فکری را برای ایجاد یک نام جدید برای این بازی آغاز کرد، که باید الزامات استادان بزرگ پیشرو را برآورده می کرد. به طور خاص، نام جدید می‌بایست:

• نباید شامل بخشی از نام استاد بزرگ باشد.
• نباید شامل عناصر مغرضانه یا «اصطلاحات ناواضح» باشد (مانند «تصادفی» یا «سبک آزاد»).
• باید به طور جهانی و برای تمامی ملیت‌ها قابل درک باشد.

تلاش در انتخاب نام “Chess960” ( شطرنج ۹۶۰ ) به اوج خود رسید این نام از تعداد موقعیت‌های مختلف شروع ممکن گرفته شده بود. استاد بزرگ بابی فیشر ( Bobby Fischer ) هرگز به طور عمومی نظری در مورد نام “شطرنج ۹۶۰” ابراز نکرد. راینهارد شارنگل ( Reinhard Scharnagl )، یکی دیگر از طرفداران این نوع، از اصطلاح “شطرنج کامل” ( Full Chess ) حمایت می کند.

اما امروزه او از FullChess برای اشاره به همان شطرنج کلاسیک استفاده می‌نماید. او نام Chess960 را نسبت به نام « شطرنج تصادفی فیشر » توصیه می کند. از سال ۲۰۱۹، هر زمان که باشگاه شطرنج سنت لوئیس ( Saint Louis Chess Club ) میزبان مسابقات شطرنج تصادفی فیشر باشد، مسابقات آنها Chess 9LX نامیده می شود، که در آن ‘9LX’ ترکیبی از عدد عربی ۹ و عدد رومی LX (60) است.

در واقع ترکیب این حروف و اعداد همان ۹۶۰ می‌باشد. البته دلیل دیگر این نوع از نامگذاری ممکن است به این خاطر باشد که در زبان انگلیسی بازی شطرنج ۹۶۰ را با نام « شطرنج نه – شصت » می‌نامند که اشتباه است و درست آن « شطرنج نه صد و شصت » می‌باشد که برای جلوگیری از این اشتباه باشگاه شطرنج سنت لویس نام chess 9LX را انتخاب کرده است.

نحوه‌ی انجام حرکت قلعه در شطرنج ۹۶۰

همانطور که در شطرنج کلاسیک، هر بازیکن ممکن است یک بار در هر بازی قلعه کند و هم شاه و هم یک رخ را در یک حرکت تکان دهد. با این حال، قوانین حرکت قلعه در شطرنج تصادفی فیشر برای حمایت از موقعیت‌های مختلف اولیه ممکن از شاه و رخ، دوباره تفسیر شدند. پس از مشخص شدن، موقعیت های نهایی شاه و رخ در ابتدای بازی، انجام حرکت شاه قلعه دقیقاً مانند شطرنج کلاسیک است، یعنی:

• پس از انجام حرکت شاه قلعه بزرگ، شاه در ستون c قرار گرفته و رخ در ستون d . ( یعنی موقیعت نهایی پس از انجام حرکت شاه قلعه بزرگ در شطرنج ۹۶۰،  دقیقا مانند بازی نرمال و معمولی شطرنج می‌باشد. )
• پس از انجام حرکت شاه قلعه کوچک، شاه در ستون g قرار گرفته و رخ نیز در ستون f. ( یعنی موقیعت نهایی پس از انجام حرکت شاه قلعه کوجک در شطرنج ۹۶۰،  دقیقا مانند بازی نرمال و معمولی شطرنج می‌باشد. )

قوانین قلعه گیری در شطرنج ۹۶۰

قوانین و شرایط لازم برای انجام حرکت شاه قلعه نیز دقیقا مانند بازی شطرنج کلاسیک می‌باشد.

• شاه و قلعه نباید قبلاً حرکت کرده باشند. توجه داشته باشید که اگر پادشاه در حین حرکت شاه قلعه از سرجای خود حرکت نکرده باشد ( به علت چیدمان خاص در شطرنج ۹۶۰ این امکان وجود دارد که در حرکت شاه قلعه، شاه از قبل در خانه‌ی مورد نظر قرار گرفته باشد – مثلا اگر شاه سفید از ابتدای بازی در خانه‌ی c1 باشد برای انجام حرکت قلعه بزرگ نیازی به حرکت مهره‌‌ی شاه نیست و فقط رخ  سمت چپ شاه، حرکت می‌کند و به خانه‌ی d1 می‌رود ) بدین معنا می‌باشد که شاه ثابت بوده و با این‌ که حرکت شاه قلعه انجام شده اما شاه ثابت بوده و حرکتی نداشته پس می‌توان مجددا نیز حرکت شاه قلعه را در جناح دیگر استفاده کرد، اما طبق قوانین فیده هر بازیکن در بازی شطرنج ۹۶۰ فقط یک بار می‌تواند حرکت شاه قلعه را استفاده نمایند حتی اگر هنوز شرایط انجام این حرکت را داشته باشد.
• هیچ یک از خانه‌های که شاه می‌خواهد از طریق آن‌ها شاه‌ قلعه برود تحت حمله ی مهره‌های حریف نباشند حتی اگر شاه از قبل در خانه‌ای باشد که پس از شاه‌قلعه باید در آن برود.
• تمامی خانه‌های لازم برای انجام حرکت شاه ( خانه‌ی فعلی شاه تا خانه‌ای که پس از انجام شاه قلعه در آن میرود – خانه‌ی فعلی رخ تا خانه‌ای که پس از انجام شاه قلعه در آن میرود ) می‌بایست خالی باشند و مهره‌ی دیگری در آن‌ها قرار نگرفته باشد. خود شاه و قلعه ای که می‌خواهند شاه قلعه بروند از این قانون مستثنی می‌باشند.

برای روشن شدن موضوع مثالی را آماده کرده‌ایم. پوزیشن زیر را در نظر بگیرید.

این پوزیشن اولیه در چیدمان مهره‌ها در بازی ۹۶۰ می‌باشد ( برای سادگی مابقی مهره‌ها حذف شده اند و فقط از موقعیت رخ‌ها و شاه و دو سرباز سفید را نشان داده‌ایم ) خب حالا فرض کنید سفید می‌خواهد در جناح وزیر ( در بازی شطرنج ۹۶۰ گفته می‌شود در جناح ستون a ) شاه قلعه برود پس از انجام حرکت شاه قلعه سفید پوزیسیون به شکل زیر تغییر می‌نماید.

دقت کنید که شاه از خانه‌ی b1 به خانه‌یc1 منتقل گردید و رخ از خانه‌ی a1 به خانه‌ی d1 انتقال یافت.

اگر خوب نگاه کنید در می‌یابید که موقعیت جدید شاه و رخ پس از انجام حرکت شاه قلعه جناح وزیر در بازی شطرنج ۹۶۰ دقیقا مانند موقعیت شاه و رخ پس از انجام حرکت شاه قلعه جناح وزیر در بازی شطرنج کلاسیک می‌باشد.

با زبانی ساده‌ در بازی شطرنج ۹۶۰ برای انجام حرکت شاه‌ قلعه شما باید موقیعت شاه و رخ را به موقعیت شاه و رخ پس از انجام شاه قلعه در شطرنج کلاسیک تبدیل نمایید. مجددا موقیعت زیر را در نظر بگیرید.

حال اگر بازیکن سیاه بخواهد در جناه شاه حرکت شاه قلعه انجام دهد ( در شطرنج ۹۶۰ می‌گویند شاه قلعه ستون h ) پوزیسیون به شکل زیر تغییر خواهد کرد.

همانطور که مشاهده می‌نمایید شاه از خانه‌ی b8 به خانه‌ی g8 منتقل گردید و رخ خانه‌ی e8‌ به خانه‌ی f8 انتقال یافت، که دقیقا این خانه‌ها ( e8 – f8 ) همان مربع هایی هستند که رخ و شاه پس از انجام حرکت شاه قلعه جناح شاه در بازی کلاسیک، به آن ها می‌روند.

سوالات متداول

نویسنده : حامد جدیر