معرفی انواع شطرنج

انواع شطرنج را می‌توان بر اساس فاکتور‌های مختلفی تقسیم بندی کرده و در دسته‌های متفاوت قرار دهیم. به عنوان مثال اگر یک ست کامل شطرنج که شامل صفحه و مهره شطرنج می‌باشد را بخواهیم از لحاظ جنس و متریال دسته بندی کنیم می‌تواند در دسته‌های متفاوتی شامل شطرنج‌های چوبی، پلاستیکی، شیشه‌ای و … دسته بندی کرد. در این مقاله به بررسی و آنالیز انواع شطرنج چه به لحاظ فنی و چه تاکتیکی پرداخته‌ایم با ما همراه باشید.

انواع شطرنج از لحاظ جنس صفحه شطرنج

صفحه شطرنج یک صفحه بازی است که برای بازی شطرنج استفاده می شود. از ۶۴ مربع، ۸ ردیف در ۸ ستون تشکیل شده است که مهره شطرنج روی آنها قرار می گیرند. صفحه شطرنج مربع شکل است و از دو رنگ مربع یکی روشن و دیگری تیره به صورت چهارخانه استفاده شده است.

در حین بازی، صفحه به گونه ای جهت گیری می شود که مربع گوشه نزدیک به سمت راست هر بازیکن یک مربع روشن باشد. ستون‌های صفحه شطرنج به عنوان ستون صفحه، ردیف‌ها به عنوان ردیف در صفحه شناخته شده و در هر ستون و ردیف خانه‌های مربعی شکل قرار گرفته است. هر کدام از این مربع‌ها با نام و همچنین حروف لاتین نامگذاری شده که باعث می‌شود هر مربع نام اختصاصی و یکتای خود را داشته باشد. نماد جبری ( نام گذاری خانه‌ها با استفاده از عدد و حروف ) استاندارد فیده است.

در ساخت صفحه‌ و مهره‌های شطرنج می‌توان از مواد مختلفی استفاده کرد. از روزگاران قدیم یکی از بهترین متریال‌ها برای ساخت صفحه و مهره‌ها چوب بوده است که قابلیت ایجاد طرح‌های مختلفی را روی آن دارد و همچنین به لحاظ دوام و ماندگاری ماده سختی می‌باشد. امروزه نیز شطرنج‌های چوبی ساخته می‌شود که با توجه به برند آن قیمت‌های مختلفی را دارد.

در مسابقات شطرنج به طور رسمی در سطح جهانی همیشه‌ از صفحه و مهره‌های چوبی با کیفیت بالا و استاندارد‌های مشخص استفاده می‌گردد.

یکی دیگر از ماده‌های مورد استفاده در تولیدات مختلف از جمله صفحه و مهره‌های شطرنج، پلاستیک می‌باشد. پلاستیک نیز به لحاظ داشتن قابلیت غالب گیری ماده مناسبی جهت طراحی و ساخت انواع مهره و صفحه در سایز‌های مختلف را دارد. همچنین پلاستیک نیز مانند چوب قابلیت ماندگاری و دوام بالایی دارد و دارای وزن سبکی است و برای استفاده‌های روزمره جنس بسیار مناسبی می‌باشد از این رو بسیاری از صفحه و مهره‌های شطرنج با این ماده تولید می‌گردند.

اگر بخواهیم وارد قسمت نمادگرایی و یا تندیس گونه‌ ی شطرنج بشویم انواع فلزات نقش مهمی را ایفا می‌کنند. شطرنج‌های فلزی زیادی در شکل و انواع مختلف با استفاده از فلزاتی چون برنج، مس، نقره و … ساخته شده که بسیار از این صفحات و مهره‌ها بیشتر جنبه تزئیناتی دارد و کمتر بازیکنی با این نوع شطرنج به بازی می‌پردازد.

اما امروزه در بسیاری از فروشگاه‌ها صفحات و مهره‌های فلزی موجود است که به نسبت صفحات پلاستیکی قیمت بیشتری را دارد. فلز نیز به لحاظ داشتن قابلیت غالب گیری دست طراح را باز گذاشته و می‌توان انواع مهره با شکل‌های مختلف تولید کرد.

در انواع شطرنج تزئینی نباید از شطرنج‌های سنگی غافل شد زیرا که یکی از شاخه‌های هنر ایرانی کنده‌کاری‌های بی نظیر و ماندگار روی سنگ می‌باشد. شطرنج‌های سنگی به نسبت دیگر شطرنج‌ها کمیاب تر می‌باشند و تولید این نوع از شطرنج کار دست می‌باشد و به همین علت از قیمت بسیار بالای برخوردار هستند. همچنین وزن بالای این محصولات یکی از معایب آن ها بشمار می‌رود و شکننده بودن جنس این صفحه و مهره‌ها امری مهم در نگهداری و استفاده از آن‌ها می‌باشد. شطرنج‌های سنگی نیز مانند شطرنج‌های فلزی برای بازی‌های معمول و مسابقاتی طراحی نگردیده و بیشتر به منظور دکوری ایجاد می‌شوند.

در انتهای این نوع از دسته بندی انواع شطرنج می‌توانیم به شطرنج‌هایی از جنس شیشه اشاره کنیم. بله شطرنج‌های شیشه‌ای که با طرح و رنگ‌های مختلفی از جنس شیشه ساخته شده است، معمولا فقط مهره‌ها را از جنس شیشه تولید می‌نمایند و از صفحات سنگی برای این مهره‌ها استفاده می‌شود اما صفحات شطرنج از جنس شیشه نیز ساخته شده است. این نوع از صفحه‌ و مهره‌ها نیز مصارفی تزئینی دارند. قیمت این محصولات با توجه به کیفیت ساخت و اندازه آن‌ها مشخص می‌گردد.

انواع شطرنج بر اساس کنترل زمان

پس از دسته بندی فیزیکی بازی شطرنج نوبت به بررسی ابعاد فنی و تاکتیکی این بازی می‌رسد. شاید در ابتدا باید انواع شطرنج را بر اساس محدودیت زمانی آن مشخص کرد. کنترل زمان مکانیزمی در مسابقات و تقریباً همه بازی‌های رومیزی دو نفره است تا هر دور مسابقه بتواند به موقع تمام شود و مسابقات ادامه یابد.

برای بازی‌های نوبتی مانند شطرنج، شوگی یا برو، کنترل‌های زمان معمولاً با استفاده از ساعت بازی اعمال می‌شوند که زمان صرف شده در نوبت هر بازیکن را جداگانه محاسبه می‌کند. بازیکنی که بیشتر از زمانی که کنترل زمان اجازه می دهد صرف کند، معمولاً با از دست دادن بازی جریمه می شود.

فشار زمان (یا مشکل زمانی یا Zeitnot) وضعیتی است که در آن یک بازیکن زمان بسیار کمی در ساعت خود برای تکمیل حرکات باقی مانده خود دارد. مدت زمانی که به هر بازیکن داده می شود تا حرکات خود را انجام دهد از بازی به بازی دیگر متفاوت است. با این حال، بیشتر بازی ها تمایل دارند طبقه بندی مسابقات را با توجه به مدت زمانی که به بازیکنان داده می شود تغییر دهند.

در شطرنج دسته بندی محدودیت های زمانی کوتاه عبارتند از: “گلوله” ( Bullet )، “بلیتز” ( Blitz )، “سریع” ( Rapid ) و استاندارد یا کلاسیک (Classical).

شطرنج گلوله (Bullet )

بازی های “Bullet” سریع ترین بازی ها هستند که دارای محدودیت زمانی بسیار کوتاه برای هر حرکت (مانند ده ثانیه) یا زمان کلی بسیار کوتاه (مانند یک یا دو دقیقه) می باشند.

شطرنج برق آسا یا بلیتز (Blitz )

بازی‌های «بلیتز» یا بازی شطرنج بلیتس معمولاً پنج تا ده دقیقه برای هر بازیکن زمان می‌دهند.

شطرنج سریع (Rapid )

و بازی‌های «سریع» بین ده تا شصت دقیقه زمان می‌برند.

شطرنج استاندارد یا کلاسیک (Classical)

 یکی دیگر از انواع شطرنج بر اساس زمان بازی‌های استاندارد یا کلاسیک هستند که در این نوع بازی هر بازیکن دارای زمانی معادل یک ساعت ( ۶۰ دقیقه ) و یا بیشتر می‌باشد.

در هر کدام از دسته‌بندی ‌های فوق مسابقاتی نیز برگزار می‌گردد و برای هر بازیکن ریتی مشخص در همان نوع بازی تعیین می‌شود. به عنوان مثال مسابقات رپید جام رمضان یا مسابقات بلتیز خزر.

انواع شطرنج بر اساس سبک و استراتژی

بازی‌های مختلف شطرنج ( یا به عبارت دیگر واریانت‌های یا ورژن های مختلف بازی شطرنج ) سرگرم کننده می تواند یک راه عالی برای مخلوط کردن همه چیز و به کارگیری مهارت های شطرنج خود به روش های مختلف و هیجان انگیز باشد.

شطرنج دیوانه خانه ( Crazyhouse )

Crazyhouse گونه‌ای از انواع شطرنج براساس استراتژی است که از اکثر قوانین عادی شطرنج پیروی می‌کند، با این تفاوت که مهره‌های گرفته شده را می‌توان در نوبت شما دوباره به تخته معرفی کرد.

• مهره ها به همان روشی حرکت می کنند که در شطرنج سنتی انجام می دهند.
• بازی‌ها همچنان می‌توانند به همین شکل به پایان برسند: مات، پات و تایم اوت.
• مهره‌های زده شده رنگ خود را معکوس می کنند و به “بانک” بازیکنی که مهره‌ را زده کننده اضافه می شوند. ( یعنی اگر شما مهره‌ای از حریف بزنید مثلا اسب حریف را بزنید اسب برای شما شده و شما در زمان مناسب می‌توانید اسب را به صفحه اضافه کنید )
• می‌توانید برای رفع کردن یک کیش، یک مهره‌ را از بانکتان رها کنید، حتی در موقعیتی که در غیر این صورت مات می‌شد (یعنی بدون اینکه مهره‌ای از بانکتان رها شود).
• شما می توانید یک مهره را برای کیش و مات کردن شاه دشمن رها ( داخل بازی بیارید ) کنید.
• نمی‌توانید مهره‌های پیاده داخل بانک خود را در ردیف‌های ۱ و یا ردیف آخر ( ردیف ۸ ) به صفحه بیاورید.
• پیاده‌هایی که ارتقاء یافته‌اند و سپس دستگیر می‌شوند به‌ عنوان پیاده به بانک می‌روند، نه به عنوان قطعه‌ای که به آن ارتقاء داده‌اند. ( فرض کنید شما یک پیاده را به عرض آخر رساندید و تبدیل به وزیر کردید حال پس از چند حرکت حریف آن وزیر را میزد دقت کنید در اینجا یک مهره‌ی وزیر به بانک حریف اضافه نمی‌گردد بلکه یک مهره‌ی پیاده به بانکش اضافه می‌شود زیرا آن وزیر قبلا پیاده بوده که پس از ارتقا وزیر شده است )

شطرنج سیامی ( Bughouse )

Bughouse گونه‌ای از انواع شطرنج براساس سبک است که توسط چهار بازیکن در تیم‌های (مشارکت) دو نفره روی دو صفحه شطرنج جداگانه بازی می‌شود. هر شریک با یکی از اعضای تیم مقابل بازی می کند که هدف آن برنده شدن در بازی با روش های معمولی (مات یا تایم اوت) است.

یکی از شریک ها سیاه بازی می کند و دیگری سفید. شرکا با گرفتن قطعات دشمن به یکدیگر کمک می کنند که شریک آنها ممکن است در یک مربع خالی در نوبت خود قرار دهد.

• وقتی یکی از مهره‌های حریف را می‌گیرید، فوراً به «بانک تکه‌های» هم تیمی‌تان منتقل می‌شود تا او بنا به صلاحدید خود از آن استفاده کند.
• در هر نوبت، به جای حرکت، بازیکن می‌تواند هر مهره را از «بانک» خود به هر مربع باز روی تخته رها کند.
• نمی‌توانید مهره‌های پیاده داخل بانک خود را در ردیف‌های ۱ و یا ردیف آخر ( ردیف ۸ ) به صفحه بیاورید.
• پیاده‌ای که در رتبه دوم قرار می‌گیرد، ممکن است مانند شطرنج استاندارد، در اولین حرکت خود دو مربع حرکت دهد.
• پیاده‌هایی که ارتقا پیدا کرده‌اند و سپس دستگیر می‌شوند، به‌ عنوان پیاده به «بانک» می‌روند، نه به‌ عنوان قطعه‌ای که به آن ارتقا داده‌اند.
• قرعه کشی با توافق پشتیبانی نمی شود، اما قرعه کشی با تکرار ممکن است رخ دهد.
• زمانی که یک بازی روی هر تخته به مات، استعفا یا تایم اوت ختم شود، بازی باگ هاوس تمام می شود.

شطرنج سه بار کیش ( ۳-Check )

۳-Check یک نوع ساده است که یک کار واضح برای پیروزی دارد: تا می توانید پادشاه را کیش کنید! قوانین عادی اعمال می شود، اما شما همچنین می توانید با ۳ بار کیش دادن به شاه حریف برنده بازی شوید.

• بازی ها در این نوع شطرنج هنوز هم می توانند به روش های سنتی مات، بن بست و تایم اوت به پایان برسند.
• بازی پایان می یابد اگر بازیکنی سه بار پادشاه حریف خود را کیش کند. ( الزامی برای پشت سرهم بودن کیش‌ها وجود ندارد ).
• حرکتی که منجر به دوبار کیش می شود ( کیش دوگانه ) فقط به عنوان یک کیش در “امتیاز کیش کل” حساب می شود.

شطرنج فیشر رندوم – شطرنج ۹۶۰ ( Fischer random chess – chess 960 )

شطرنج تصادفی فیشر، همچنین به عنوان شطرنج ۹۶۰ (“شطرنج نه و شصت”) شناخته می شود، گونه ای از بازی شطرنج است که توسط قهرمان سابق شطرنج جهان بابی فیشر اختراع شده است. فیشر این تغییر را در ۱۹ ژوئن ۱۹۹۶ در بوئنوس آیرس، آرژانتین اعلام کرد.

شطرنج تصادفی فیشر از همان تخته و مهره‌های شطرنج کلاسیک استفاده می‌کند، اما موقعیت شروع مهره‌ها در رده‌های خانگی بازیکنان با پیروی از قوانین خاصی تصادفی است. راه اندازی تصادفی باعث می شود به دست آوردن مزیت از طریق به خاطر سپردن شروع‌ بازی‌ها غیر عملی باشد. بازیکنان در عوض باید بیشتر بر مهارت و خلاقیت خود روی تخته تکیه کنند.

شطرنج پادشاه تپه ( King of the Hill )

King of the Hill یا “KOTH” یک نوع شطرنج هیجان انگیز است که در آن هدف این است که پادشاه خود را به مرکز صفحه  یا در اصطلاح “بالای تپه” برسانید.

• بازی ها هنوز هم می توانند به روش های سنتی مات، پات در شطرنج و تایم اوت به پایان برسند.
• بازی همچنین می تواند زمانی پایان یابد که یکی از بازیکنان پادشاه خود را به هر یک از چهار خانه‌ی مرکزی منتقل کند. ( خانه‌های e4,d4,e5,d5 )
• e4، d4، e5 و d5 مربع های “بالای تپه” هستند که بدون در نظر گرفتن ماهیت موقعیت، بازی را برای سفید یا سیاه برنده می شوند.

شطرنج چاتورانگا ( Chaturanga )

چاتورانگا یک بازی تخته استراتژی هند باستان است. اولین بار از هند در حدود قرن هفتم پس از میلاد شناخته شده است، اما ریشه های آن ممکن است به ۵۰۰۰ سال قبل، به تمدن دره سند بازگردد. در حالی که ابهامی وجود دارد، دیدگاه غالب در میان مورخان شطرنج این است که جد مشترک بازی‌های رومیزی شطرنج، xiangqi (چینی)، janggi (کره‌ای)، شوگی (ژاپنی)، sittuyin (برمه)، makruk (تایلندی)، اوک چاترانگ (کامبوج) و شطرنج مدرن هندی می‌باشد.

در ایران ساسانی به عنوان چترنگ (شاترنج) پذیرفته شد که به نوبه خود شکلی از شطرنج بود که به اروپای اواخر قرون وسطی آورده شد. قوانین دقیق چاتورانگا ناشناخته است. مورخان شطرنج بر این باورند که این بازی قوانینی مشابه قوانین جانشین خود، شترنج داشت. به ویژه، در مورد حرکات گاجا (فیل) تردید وجود دارد.

انواع شطرنج بر اساس نحوه برگزاری مسابقات

مسابقات شطرنج به روش سوئیسی ( Swiss-system tournament )

یکی از انواع شطرنج براساس نحوه برگزاری مسابقات، شطرنج سوئیسی است. یک تورنمنت سیستم سوئیسی یک فرمت تورنمنت غیرحذفی است که دارای تعداد ثابتی از مسابقات است، اما به میزان قابل توجهی کمتر از مسابقات دوره ای است. بنابراین هر رقیب (تیم یا فردی) با تمام رقبای دیگر بازی نمی کند. رقبا در هر دور یک به یک ملاقات می کنند و با استفاده از مجموعه ای از قوانین طراحی شده برای اطمینان از اینکه هر رقیب با حریفانی با امتیاز دویدن مشابه بازی می کند، جفت می شوند، اما با همان حریف بیش از یک بار بازی نمی کنند.

برنده مسابقه ای است که بیشترین امتیاز را در همه راندها کسب کرده باشد. با تعداد شرکت کنندگان زوج، همه شرکت کنندگان در هر دور بازی می کنند. شطرنج سوئیسی برای مسابقاتی استفاده می‌شود که در آن تعداد شرکت‌کنندگان زیادی وجود دارد که امکان انجام یک دور کامل (همه با هم بازی کنند) وجود ندارد، و حذف هر رقیب قبل از پایان مسابقات نامطلوب است.

در مقابل، all-play-all در صورت وجود تعداد کمی از رقبا مناسب است. در حالی که یک تورنمنت تک حذفی به سرعت تعداد شرکت کنندگان را کاهش می دهد، اما بهترین رقیب ممکن است لزوماً برنده نشود، زیرا رقبای خوب ممکن است روز بدی داشته باشند یا اگر در راندهای اولیه ملاقات کنند، یکدیگر را حذف و خسته کنند.

مسابقات شطرنج راند رابین – رفت و برگشتی ( Round-robin )

در مسابقات رفت و برگشت، هر شرکت کننده به تعداد مساوی با هر شرکت کننده دیگر بازی می کند. مسابقات رفت و برگشتی که چهار شرکت کننده در آن شرکت می کنند به عنوان “چهار نفره” شناخته می شوند. مسابقات دور برگشتی اغلب برای گروه‌های کوچک استفاده می‌شود، زیرا زمانی که هر بازیکن با دیگران بازی می‌کند، عنصر شانس کاهش می‌یابد.

دسته‌های رتبه‌بندی گاهی اوقات برای جدا کردن بازیکنان در سطوح مختلف به گروه‌های دور برگشتی مختلف استفاده می‌شوند. فدراسیون جهانی شطرنج، فدراسیون شطرنج استرالیا و فدراسیون شطرنج ایالات متحده همگی از مقیاس های طبقه بندی متفاوتی برای تشخیص توانایی بازیکن استفاده می کنند.

اکثر مسابقات دور رفت از سیستم سنتی امتیاز دهی سنتی ۱-½-۰ استفاده می کنند. با این حال، در سال‌های اخیر، چند تورنمنت، مانند بیلبائو ( Bilbao ) و لندن ( London )، سیستم امتیازدهی فوتبال ۳-۱-۰ را برای تشویق بازیکنان به رفتن به سمت پیروزی آزمایش کرده‌اند.

نتیجه گیری

باید اذعان داشت که دسته‌بندی انواع شطرنج از لحاظ تاکتیک و قوانین و قواعد بازی دارای دسته بندی ها و گونه‌های بسیار متفاوتی می‌باشد که یک شطرنج باز را ملزم به آشنایی با آنها می‌کند زیرا که در بسیاری از تورنومنت‌های رسمی بسیار از این گونه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد پس آشنایی با‌ آن‌ها و قوانین مختلفشان امری مهم و ضروری می‌باشد. همچنین با توجه به پدید آمدن بسیاری از پلتفرم‌های مختلف برای شطرنج که بسیاری از انواع شطرنج را تحت پوشش خود قرار می‌دهند توصیه می‌گردد که خود چندی از گونه‌های مختلف بازی را تجربه نمایید.

سوالات متداول

نویسنده : حامد جدیر